Mitral kapak yetmezliği, kalbin en sık görülen kapak hastalıklarından biridir. Mitral kapağın tam olarak kapanamaması nedeniyle kanın bir kısmı kalbin sol kulakçığına geri kaçar. İlk dönemlerde belirti vermeyebilen bu durum zamanla nefes darlığı, çabuk yorulma, çarpıntı, egzersiz kapasitesinde azalma ve ileri evrede kalp yetersizliği gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Geçmiş yıllarda ileri derecede mitral kapak yetmezliği bulunan hastalar için en yaygın tedavi yöntemi açık kalp ameliyatıydı. Ancak günümüzde girişimsel kardiyolojide yaşanan gelişmeler sayesinde, uygun hasta grubunda göğüs kafesi açılmadan uygulanabilen modern tedavi yöntemleri de bulunmaktadır. Bunlardan biri olan MitraClip tedavisi, özellikle açık kalp ameliyatı açısından yüksek risk taşıyan hastalarda başarılı sonuçlar sağlayan minimal invaziv bir yöntemdir.
Kasık toplardamarından ilerletilen özel bir kateter yardımıyla gerçekleştirilen işlem sırasında mitral kapaktaki yaprakçıklar özel bir klips sistemiyle bir araya getirilerek kapaktan geriye kaçan kan miktarı azaltılır. Böylece hastanın şikâyetlerinde azalma sağlanması, kalbin iş yükünün hafifletilmesi ve yaşam kalitesinin artırılması hedeflenir.
Her mitral kapak yetmezliği hastası MitraClip tedavisi için uygun değildir. İşlemin uygulanabilmesi için kapak yapısının ayrıntılı olarak değerlendirilmesi ve hastanın multidisipliner bir kalp ekibi tarafından incelenmesi gerekir. Doğru hasta seçimi, tedavinin başarısını belirleyen en önemli faktörlerden biridir.
Bu rehberde;
- MitraClip tedavisinin ne olduğu,
- Hangi hastalara uygulanabildiği,
- İşlemin nasıl gerçekleştirildiği,
- Avantajları ve olası riskleri,
- İşlem sonrası iyileşme süreci,
- Günlük yaşama dönüş,
- En sık sorulan sorular bilimsel veriler ışığında ayrıntılı olarak ele alınacaktır.
Mitral Kapak Nedir? Kalpteki Görevi Nedir?
Kalp, vücuda oksijen açısından zengin kanı pompalayan dört odacıklı bir organdır. Kanın kalp içerisinde doğru yönde ilerlemesini sağlayan dört adet kalp kapağı bulunur. Bu kapaklardan biri olan mitral kapak, sol kulakçık (sol atriyum) ile sol karıncık (sol ventrikül) arasında yer alır.
Mitral kapak iki ince kapakçık (leaflet) ve bu kapakçıkları destekleyen bağ dokularından oluşur. Kalp gevşediğinde açılarak kanın sol kulakçıktan sol karıncığa geçmesine izin verir. Kalp kasıldığında ise tamamen kapanarak kanın geriye kaçmasını engeller.
Sağlıklı çalışan bir mitral kapak;
- Kanın tek yönde ilerlemesini sağlar.
- Kalbin pompalama gücünü korur.
- Kalbin gereksiz enerji harcamasını önler.
- Vücudun ihtiyaç duyduğu oksijenli kan dolaşımının düzenli şekilde devam etmesine yardımcı olur.
Mitral kapağın yapısında veya hareket mekanizmasında meydana gelen herhangi bir bozukluk ise zamanla kalbin çalışma düzenini olumsuz etkileyebilir. Bu durum en sık mitral kapak yetmezliği veya mitral kapak darlığı şeklinde ortaya çıkar. Günümüzde MitraClip tedavisi ise özellikle ileri derecede mitral kapak yetmezliği bulunan uygun hastalarda uygulanan girişimsel tedavi yöntemlerinden biridir.
Mitral Kapak Yetmezliği Nedir?
Mitral kapak yetmezliği, kalbin sol kulakçığı ile sol karıncığı arasında bulunan mitral kapağın tam olarak kapanamaması sonucu, kalbin pompaladığı kanın bir kısmının geriye doğru kaçmasıyla ortaya çıkan bir kalp kapak hastalığıdır.
Normal şartlarda mitral kapak, kalbin her kasılmasında tamamen kapanarak kanın yalnızca ileri yönde, yani aort aracılığıyla vücuda gönderilmesini sağlar. Ancak kapak yaprakçıklarında, kapak halkasında veya kapağı destekleyen yapılarda meydana gelen bozukluklar nedeniyle kapak tam kapanamaz. Bunun sonucunda kanın bir bölümü tekrar sol kulakçığa döner.
Başlangıçta bu geri kaçış (regürjitasyon) hafif düzeyde olabilir ve hastada herhangi bir belirti oluşturmayabilir. Ancak zamanla kaçak miktarı arttıkça kalbin pompalamak zorunda olduğu kan hacmi de artar. Bu durum kalbin daha fazla çalışmasına neden olur ve uzun vadede kalp kasının yorulmasına, kalp odacıklarının genişlemesine ve kalp yetersizliğine kadar ilerleyebilen ciddi sorunlara yol açabilir.
Mitral kapak yetmezliği, toplumda en sık görülen kalp kapak hastalıklarından biridir. Özellikle ileri yaşla birlikte görülme sıklığı artarken, bazı hastalarda doğuştan gelen yapısal sorunlar veya geçirilmiş kalp hastalıkları nedeniyle daha genç yaşlarda da ortaya çıkabilir.
Mitral Kapak Yetmezliği Nasıl Oluşur?
Mitral kapağın sağlıklı çalışabilmesi için yalnızca kapakçıkların değil; kapağı çevreleyen halka (annulus), kapağı tutan bağ dokuları (korda tendinea), papiller kaslar ve sol karıncığın da uyum içinde çalışması gerekir.
Bu yapılardan herhangi birinde gelişen bozukluk, kapağın tam kapanmasını engelleyebilir.
Kapak tam kapanamadığında ise kalbin her kasılmasında pompalanan kanın bir kısmı tekrar sol kulakçığa döner. Kalp, bu kaybı telafi edebilmek için daha fazla çalışmak zorunda kalır.
İlk dönemlerde bu durum vücut tarafından telafi edilebilir. Ancak zaman içerisinde kalbin yükü arttıkça;
- Sol kulakçık genişlemeye başlar.
- Sol karıncık büyüyebilir.
- Akciğer damarlarındaki basınç yükselebilir.
- Kalp kası zamanla gücünü kaybedebilir.
Bu nedenle mitral kapak yetmezliği yalnızca kapakla sınırlı bir hastalık değildir. Tedavi edilmediğinde tüm kalp fonksiyonlarını etkileyebilen ilerleyici bir rahatsızlıktır.
Mitral Kapak Yetmezliği Neden Olur?
Mitral kapak yetmezliği birçok farklı nedene bağlı olarak gelişebilir. Bazı hastalarda kapağın yapısındaki bozukluk ön plandayken, bazı hastalarda ise kalbin büyümesi veya kalp kasının zayıflaması nedeniyle kapak düzgün çalışamaz.
En sık görülen nedenler şunlardır:
Mitral Kapak Prolapsusu
Mitral kapağın yaprakçıklarından birinin veya her ikisinin normalden fazla esneyerek sol kulakçığa doğru bombeleşmesi durumudur. Kapak tam kapanamadığı için zaman içerisinde kaçak gelişebilir.
Yaşa Bağlı Dejenerasyon
İleri yaşla birlikte kapak dokusunda kalınlaşma, elastikiyet kaybı ve yapısal bozulmalar meydana gelebilir. Özellikle 65 yaş üzerindeki bireylerde mitral kapak yetmezliğinin önemli nedenlerinden biridir.
Kalp Krizi Sonrası Gelişen Hasar
Kalp krizinden sonra papiller kasların veya kapağı destekleyen yapıların zarar görmesi mitral kapağın görevini tam olarak yerine getirememesine neden olabilir.
Kalp Yetersizliği
Kalp kası büyüdüğünde veya genişlediğinde mitral kapağın çevresindeki halka da genişler. Bu durumda kapak yaprakçıkları birbirine tam olarak temas edemez ve fonksiyonel mitral kapak yetmezliği gelişebilir.
Romatizmal Kalp Hastalıkları
Çocukluk döneminde geçirilen akut romatizmal ateş, yıllar sonra mitral kapakta kalıcı hasar oluşturabilir. Günümüzde gelişmiş ülkelerde daha az görülse de halen önemli nedenlerden biridir.
Doğuştan Gelen Kapak Anomalileri
Bazı bireylerde mitral kapak doğuştan farklı yapıda olabilir. Bu durum yıllar içinde kapakta kaçak oluşmasına neden olabilir.
Enfektif Endokardit
Kalp kapaklarında gelişen bakteriyel enfeksiyonlar kapak dokusuna zarar vererek ciddi mitral kapak yetmezliğine yol açabilir.
Mitral Kapak Yetmezliği Belirtileri Nelerdir?
Hastalığın belirtileri, kaçak miktarına ve hastalığın ne kadar süredir devam ettiğine göre değişebilir.
Hafif derecedeki mitral kapak yetmezliği uzun yıllar boyunca hiçbir belirti vermeyebilir. Ancak kaçak ilerledikçe günlük yaşamı etkileyen şikâyetler ortaya çıkabilir.
En sık görülen belirtiler şunlardır:
- Nefes darlığı
- Merdiven çıkarken zorlanma
- Çabuk yorulma
- Egzersiz kapasitesinde azalma
- Çarpıntı hissi
- Kalp ritminde düzensizlik
- Göğüste baskı hissi
- Gece nefes darlığı ile uyanma
- Düz zeminde yürürken nefes nefese kalma
- Ayak bileklerinde şişlik
- Halsizlik ve enerji kaybı
- İleri dönemlerde istirahatte bile nefes darlığı
Bazı hastalarda ilk belirti, gelişen atriyal fibrilasyon gibi ritim bozuklukları veya kalp yetersizliği olabilir. Bu nedenle özellikle nefes darlığı ve efor kapasitesinde belirgin azalma yaşayan kişilerin gecikmeden kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi önemlidir.
Mitral Kapak Yetmezliği Tehlikeli midir?
Mitral kapak yetmezliği her zaman acil müdahale gerektiren bir hastalık değildir. Ancak ilerleyici bir hastalık olması nedeniyle düzenli takip edilmesi gerekir.
Hafif düzeydeki kaçaklar uzun yıllar boyunca stabil seyredebilir. Buna karşın orta ve ileri derecedeki yetmezliklerde tedavinin gecikmesi, kalpte geri dönüşü olmayan hasarlara yol açabilir.
İleri evrelerde görülebilecek komplikasyonlar arasında:
- Kalp yetersizliği
- Atriyal fibrilasyon gibi ritim bozuklukları
- Akciğer damar basıncında artış (pulmoner hipertansiyon)
- Kalp odacıklarında genişleme
- Egzersiz kapasitesinde ciddi azalma
- İnme riskinde artış (özellikle ritim bozukluğu gelişen hastalarda) yer alır.
Bu nedenle mitral kapak yetmezliği tanısı alan hastaların düzenli kardiyoloji kontrollerini aksatmaması ve tedavi seçeneklerinin zamanında değerlendirilmesi büyük önem taşır.
MitraClip Tedavisi Nedir?
MitraClip tedavisi, ileri derecede mitral kapak yetmezliği bulunan ve özellikle açık kalp ameliyatı açısından yüksek risk taşıyan hastalarda uygulanan, minimal invaziv (girişimsel) bir tedavi yöntemidir.
Bu yöntemde göğüs kafesi açılmaz, kalp durdurulmaz ve klasik açık kalp ameliyatında olduğu gibi büyük bir cerrahi kesi yapılmaz. Bunun yerine kasık bölgesindeki toplardamardan ince bir kateter ile kalbe ulaşılır ve mitral kapağın tam kapanmasını engelleyen bölgeye özel olarak tasarlanmış MitraClip adı verilen küçük bir klips yerleştirilir.
Yerleştirilen bu klips, mitral kapağın iki yaprakçığını kontrollü şekilde birbirine yaklaştırarak kapanmayı destekler. Böylece kapaktan geriye kaçan kan miktarı azaltılır ve kalbin daha verimli çalışması sağlanır.
MitraClip tedavisinin temel amacı, kapağı tamamen değiştirmek değil; mevcut kapağın mümkün olduğunca korunmasını sağlayarak mitral kapak yetmezliğinin neden olduğu şikâyetleri azaltmaktır.
Bu yöntem, uygun hasta grubunda nefes darlığı, çabuk yorulma ve günlük aktivitelerde yaşanan kısıtlılık gibi yakınmaların azalmasına katkı sağlayabilir. Aynı zamanda kalp üzerindeki yükün hafiflemesine yardımcı olarak yaşam kalitesini artırmayı hedefler.
MitraClip Nasıl Çalışır?
Mitral kapak normalde iki yaprakçıktan oluşur. Kalp kasıldığında bu yaprakçıklar birbirine tam olarak temas ederek kanın yalnızca ileri yönde pompalanmasını sağlar.
Mitral kapak yetmezliğinde ise bu yaprakçıklar farklı nedenlerle birbirinden ayrılır veya tam olarak kapanamaz. Bunun sonucunda kalbin pompaladığı kanın bir bölümü tekrar sol kulakçığa geri döner. Bu geri kaçışa mitral regürjitasyon adı verilir.
MitraClip sistemi, tam da bu noktada devreye girer.
İşlem sırasında özel olarak geliştirilen klips, kapakta geri kaçışın en yoğun olduğu bölgeye yerleştirilir ve iki kapak yaprakçığını kontrollü şekilde birbirine yaklaştırır. Böylece kapakta iki küçük açıklık oluşur ve kanın geriye kaçışı belirgin ölçüde azaltılabilir.
Bu yöntem, cerrahide uzun yıllardır uygulanan Alfieri tekniğinin kateter yoluyla uygulanabilen modern bir versiyonu olarak kabul edilir.
Kapak tamamen değiştirilmediği için hastanın kendi doğal kapağı korunur. Aynı zamanda işlem sonrasında gerektiğinde cerrahi tedavi seçeneği de tamamen ortadan kalkmış olmaz.
MitraClip Tedavisinin Amacı Nedir?
Mitral kapak yetmezliği ilerledikçe yalnızca kapakta değil, kalbin tamamında değişiklikler meydana gelir.
Kalp, geriye kaçan kanı telafi edebilmek için daha fazla çalışır. Bu durum uzun dönemde kalp kasının yorulmasına, kalp boşluklarının genişlemesine ve kalp yetersizliği gelişmesine neden olabilir.
MitraClip tedavisinin temel hedefleri şunlardır:
- Mitral kapaktan geriye kaçan kan miktarını azaltmak,
- Kalbin pompalama yükünü hafifletmek,
- Nefes darlığı ve çabuk yorulma gibi belirtileri azaltmak,
- Hastanın günlük yaşam aktivitelerini daha rahat sürdürebilmesini sağlamak,
- Kalp yetersizliğine bağlı hastane yatışlarını azaltmaya katkıda bulunmak,
- Uygun hastalarda yaşam kalitesini artırmak.
Tedavinin amacı hastanın mevcut şikâyetlerini hafifletmekle birlikte, her hastada aynı sonucun elde edileceği anlamına gelmez. Başarı; hastanın genel sağlık durumu, kapak anatomisi ve hastalığın evresi gibi birçok faktöre bağlıdır.
MitraClip ile Açık Kalp Ameliyatı Arasındaki Fark Nedir?
Mitral kapak yetmezliğinde uygulanacak tedavi yöntemi, hastanın yaşı, genel sağlık durumu, kapağın yapısı ve cerrahi riskine göre belirlenir.
Açık kalp ameliyatı, uygun hastalarda halen altın standart tedavi yöntemlerinden biridir. Ancak bazı hastalarda ameliyat riski oldukça yüksek olabilir. Bu durumda MitraClip önemli bir alternatif olarak değerlendirilebilir.
| MitraClip Tedavisi | Açık Kalp Ameliyatı |
| Kasık damarından kateter ile uygulanır. | Göğüs kemiği açılarak uygulanır. |
| Kalp durdurulmaz. | Kalp-akciğer makinesi kullanılabilir. |
| Büyük cerrahi kesi bulunmaz. | Cerrahi kesi gerektirir. |
| İyileşme süreci genellikle daha kısadır. | İyileşme süreci daha uzun olabilir. |
| Özellikle cerrahi riski yüksek hastalarda tercih edilir. | Cerrahi riski uygun hastalarda uygulanabilir. |
Burada önemli olan nokta, MitraClip’in açık kalp ameliyatının yerine geçen bir yöntem değil; uygun hasta grubunda değerlendirilen farklı bir tedavi seçeneği olduğudur. Hangi yöntemin tercih edileceğine, kardiyoloji ve kalp damar cerrahisi uzmanlarının birlikte yer aldığı Kalp Ekibi (Heart Team) karar verir.
MitraClip Tedavisinin Avantajları Nelerdir?
MitraClip tedavisinin en önemli avantajlarından biri, işlemin büyük bir cerrahi girişim gerektirmeden uygulanabilmesidir. Bu nedenle özellikle ileri yaşta olan veya ek sağlık sorunları bulunan hastalarda önemli bir seçenek oluşturabilir.
Uygun hastalarda öne çıkan avantajlar şunlardır:
- Göğüs kafesi açılmadan uygulanabilir.
- Kalp durdurulmadan gerçekleştirilir.
- Büyük cerrahi kesi gerektirmez.
- Kanama riski açık cerrahiye göre daha düşük olabilir.
- Hastanede kalış süresi genellikle daha kısadır.
- Günlük yaşama dönüş daha hızlı olabilir.
- Nefes darlığı ve efor kapasitesinde iyileşme sağlanabilir.
- Yaşam kalitesinin artmasına katkıda bulunabilir.
- İleri yaş veya ek hastalıkları bulunan bireylerde tedavi seçeneği sunabilir.
Bununla birlikte, bu avantajlar yalnızca uygun hasta grubunda geçerlidir. Her mitral kapak yetmezliği hastası MitraClip tedavisinden aynı düzeyde fayda görmeyebilir. Bu nedenle ayrıntılı değerlendirme ve doğru hasta seçimi büyük önem taşır.
Bilmeniz Gereken Önemli Nokta
MitraClip, son yıllarda girişimsel kardiyoloji alanındaki en önemli gelişmelerden biri olarak kabul edilse de her mitral kapak yetmezliği hastasına uygulanabilen standart bir işlem değildir. Tedavi planı oluşturulurken yalnızca hastalığın derecesi değil; hastanın yaşı, eşlik eden hastalıkları, kapak yapısı, kalp fonksiyonları ve genel cerrahi riski birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle MitraClip kararı, deneyimli bir merkezde yapılacak ayrıntılı incelemeler sonrasında ve multidisipliner Kalp Ekibi (Heart Team) yaklaşımıyla verilmelidir.
MitraClip Kimlere Uygulanır?
MitraClip tedavisi, mitral kapak yetmezliği bulunan her hastaya uygulanan bir yöntem değildir. Tedavinin başarılı olabilmesi için hastanın klinik durumu, mitral kapağın yapısı ve genel sağlık durumu ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir.
Bu nedenle MitraClip kararı yalnızca tek bir hekimin değerlendirmesiyle değil; girişimsel kardiyoloji uzmanı, klinik kardiyolog, kalp ve damar cerrahı, görüntüleme uzmanı ve gerektiğinde anestezi uzmanından oluşan Kalp Ekibi (Heart Team) tarafından verilir.
Yapılan değerlendirme sonucunda hastanın hem girişimsel tedaviye uygun olması hem de işlemden anlamlı fayda görme ihtimalinin yüksek olması beklenir.
MitraClip Tedavisi İçin En Uygun Hasta Grubu Kimlerdir?
MitraClip tedavisi özellikle aşağıdaki hasta gruplarında değerlendirilebilir:
- İleri derecede (şiddetli) mitral kapak yetmezliği bulunan hastalar
- Nefes darlığı, çabuk yorulma veya günlük yaşamı etkileyen şikâyetleri olan kişiler
- Açık kalp ameliyatı açısından yüksek risk taşıyan hastalar
- İleri yaş nedeniyle cerrahi riski artmış bireyler
- Kalp yetersizliği bulunan hastalar
- Daha önce açık kalp ameliyatı geçirmiş kişiler
- Böbrek hastalığı, KOAH, diyabet veya başka ciddi sağlık sorunları nedeniyle cerrahisi riskli görülen hastalar
- Kapak yapısı MitraClip uygulanmasına anatomik olarak uygun olan kişiler
Buradaki en önemli nokta, yalnızca hastanın yaşı değil; genel sağlık durumu ve kapak anatomisinin birlikte değerlendirilmesidir. Örneğin ileri yaşta olmasına rağmen açık kalp ameliyatı için uygun bulunan bir hastada cerrahi tedavi tercih edilebilirken, daha genç yaşta ancak ciddi ek hastalıkları bulunan bir kişi için MitraClip daha uygun bir seçenek olabilir.
MitraClip İçin Yaş Sınırı Var mıdır?
MitraClip tedavisinde belirlenmiş kesin bir yaş sınırı bulunmamaktadır.
Ancak bu yöntem, çoğunlukla açık kalp ameliyatı açısından yüksek risk taşıyan ileri yaş grubundaki hastalarda tercih edilmektedir.
İleri yaş tek başına MitraClip uygulanması için yeterli bir neden değildir. Aynı şekilde genç yaşta olmak da bu tedaviye engel değildir.
Değerlendirme sırasında;
- Hastanın biyolojik yaşı,
- Genel sağlık durumu,
- Günlük yaşam kapasitesi,
- Eşlik eden hastalıkları,
- Kalbin pompalama gücü,
- Mitral kapağın yapısı birlikte değerlendirilerek en uygun tedavi yöntemi belirlenir.
MitraClip İçin Hangi Tetkikler Yapılır?
MitraClip tedavisi planlanmadan önce hastanın ayrıntılı şekilde değerlendirilmesi gerekir.
Bu süreçte aşağıdaki incelemeler yapılabilir:
Transtorasik Ekokardiyografi (EKO)
İlk değerlendirmede kullanılan temel görüntüleme yöntemidir. Mitral kapaktaki kaçak miktarı, kalbin pompalama gücü ve kalp boşluklarının durumu değerlendirilir.
Transözofageal Ekokardiyografi (TEE)
Yemek borusu yoluyla yapılan bu ayrıntılı ultrason incelemesi, mitral kapağın yapısını çok daha net göstermektedir.
MitraClip planlamasında en önemli görüntüleme yöntemlerinden biridir.
Bu inceleme sayesinde;
- Kaçağın yeri,
- Kaçağın şiddeti,
- Kapak yaprakçıklarının uzunluğu,
- Klipsin yerleştirileceği bölge,
- İşlem başarısını etkileyebilecek anatomik özellikler ayrıntılı olarak değerlendirilir.
Koroner Anjiyografi
Özellikle ileri yaş grubundaki hastalarda koroner damar hastalığının olup olmadığını değerlendirmek amacıyla yapılabilir.
Bilgisayarlı Tomografi
Bazı hastalarda damar yapısının ve kalbin anatomisinin daha ayrıntılı değerlendirilmesi için kullanılabilir.
Kan Testleri
İşlem öncesinde böbrek fonksiyonları, kan sayımı, pıhtılaşma değerleri ve diğer laboratuvar incelemeleri yapılır.
MitraClip İçin Kapak Yapısı Neden Bu Kadar Önemlidir?
MitraClip tedavisinin başarısını belirleyen en önemli faktörlerden biri, mitral kapağın anatomik yapısıdır.
Her mitral kapak yetmezliği aynı şekilde oluşmaz.
Bazı hastalarda sorun kapağın yaprakçıklarından kaynaklanırken, bazı hastalarda kapağı çevreleyen halka genişlemiştir veya kalp kasındaki büyüme nedeniyle kapak tam kapanamamaktadır.
Bu nedenle işlem öncesinde yapılan ayrıntılı görüntüleme ile şu soruların yanıtı aranır:
- Kaçak tam olarak nereden kaynaklanıyor?
- Kapak yaprakçıkları klipsi tutabilecek yapıda mı?
- Kapakta ileri derecede kireçlenme var mı?
- Kapakta yırtık veya ciddi yapısal bozukluk bulunuyor mu?
- İşlem sonrasında kapağın açıklığı yeterli kalacak mı?
Bu değerlendirmeler sayesinde hem işlemin güvenliği artırılır hem de tedaviden en yüksek faydayı görebilecek hastalar belirlenir.
Kimler MitraClip Tedavisi İçin Uygun Olmayabilir?
Her ne kadar MitraClip birçok hasta için önemli bir tedavi seçeneği olsa da bazı durumlarda farklı tedavi yöntemleri tercih edilebilir.
Örneğin;
- Hafif derecede mitral kapak yetmezliği bulunan hastalar,
- Belirti vermeyen ve düzenli takip edilen bazı hastalar,
- Kapak anatomisi klips yerleştirilmesine uygun olmayan kişiler,
- Aktif kalp kapağı enfeksiyonu bulunan hastalar,
- İleri derecede mitral kapak darlığı olan hastalar,
- Kapakta yoğun kireçlenme veya klipsin tutunmasını engelleyecek yapısal bozukluk bulunan kişiler,
- Genel sağlık durumu nedeniyle herhangi bir girişimsel işlemin uygun görülmediği hastalar için farklı tedavi seçenekleri değerlendirilebilir.
Burada önemli olan, MitraClip’in uygun olmayan hastalarda uygulanması değil; her hasta için en doğru tedavi yönteminin belirlenmesidir.
MitraClip Kararı Nasıl Verilir?
MitraClip tedavisine karar verilirken yalnızca ekokardiyografi sonucuna bakılmaz. Hastanın tüm klinik durumu birlikte değerlendirilir.
Kalp Ekibi tarafından yapılan değerlendirmede;
- Mitral kapak yetmezliğinin derecesi,
- Hastanın şikâyetleri,
- Yaşam kalitesi,
- Kalbin pompalama gücü,
- Cerrahi risk durumu,
- Görüntüleme bulguları,
- Eşlik eden hastalıklar,
- Beklenen tedavi faydası birlikte ele alınır.
Bu kapsamlı değerlendirme sonrasında hasta için en uygun tedavi planı oluşturulur. Bazı hastalarda ilaç tedavisi ve takip yeterli olurken, bazı hastalarda açık cerrahi, bazı hastalarda ise MitraClip tedavisi en uygun seçenek olarak öne çıkabilir.
MitraClip Nasıl Yapılır?
MitraClip tedavisi, girişimsel kardiyoloji uzmanları tarafından anjiyografi laboratuvarında (kateterizasyon laboratuvarı) gerçekleştirilen minimal invaziv bir işlemdir. Açık kalp ameliyatından farklı olarak göğüs kafesi açılmaz ve kalp durdurulmaz. İşlem, kasık bölgesindeki toplardamar kullanılarak özel kateterler aracılığıyla gerçekleştirilir.
İşlem sırasında kullanılan ileri görüntüleme yöntemleri sayesinde MitraClip sistemi mitral kapağın üzerine hassas bir şekilde yerleştirilir ve kapaktaki kaçak azaltılmaya çalışılır.
İşlem Öncesinde Nasıl Bir Hazırlık Yapılır?
MitraClip tedavisinden önce hastanın genel sağlık durumu ayrıntılı olarak değerlendirilir. Bu süreçte ekokardiyografi başta olmak üzere gerekli kan testleri, elektrokardiyografi (EKG) ve ihtiyaç duyulması halinde koroner anjiyografi gibi incelemeler yapılabilir.
Kullanılan ilaçlar da işlem öncesinde gözden geçirilir. Özellikle kan sulandırıcı ilaç kullanan hastalarda, ilacın nasıl düzenleneceğine hekim tarafından karar verilir. Hastanın işlem günü aç olarak hastaneye gelmesi istenir ve anestezi değerlendirmesi tamamlanır.
Bu hazırlık süreci, işlemin güvenli ve başarılı bir şekilde gerçekleştirilebilmesi açısından önem taşır.
MitraClip İşlemi Sırasında Neler Yapılır?
İşlem genellikle genel anestezi altında gerçekleştirilir. Bazı merkezlerde ve uygun hastalarda farklı anestezi yöntemleri de tercih edilebilir. Hasta işlem boyunca herhangi bir ağrı hissetmez.
İlk olarak kasık bölgesindeki toplardamara küçük bir giriş yapılır. Buradan ilerletilen ince kateterler yardımıyla kalbin sağ kulakçığına ulaşılır. Daha sonra kalbin iki kulakçığı arasındaki ince zar, özel tekniklerle kontrollü olarak geçilir ve sol kulakçığa ulaşılır.
Bu aşamadan sonra MitraClip sistemi, transözofageal ekokardiyografi (TEE) ve floroskopi eşliğinde milimetrik hassasiyetle mitral kapağa yönlendirilir.
Klips, mitral kapağın geriye kaçışın en fazla olduğu bölgesine yerleştirilmeden önce birkaç kez konumlandırılarak değerlendirilir. Amaç, hem kaçak miktarını azaltmak hem de kapağın normal kan akışını engellemeyecek en uygun pozisyonu belirlemektir.
İdeal konum elde edildiğinde klips serbest bırakılır ve kapağa kalıcı olarak tutunur. İşlem sonunda ekokardiyografi ile kaçağın ne ölçüde azaldığı tekrar değerlendirilir.
Bazı hastalarda tek bir MitraClip yeterli olurken, kapaktaki kaçağın özelliklerine göre birden fazla klips kullanılması gerekebilir. Bu karar tamamen işlem sırasında elde edilen görüntüler doğrultusunda verilir.
İşlem Sırasında Hangi Görüntüleme Yöntemleri Kullanılır?
MitraClip tedavisinin başarısında görüntüleme büyük önem taşır. İşlem boyunca girişimsel kardiyoloji ekibi yalnızca kateterleri değil, mitral kapağın hareketlerini de anlık olarak takip eder.
Bunun için iki temel görüntüleme yöntemi birlikte kullanılır:
- Floroskopi (anjiyografi görüntülemesi): Kateterlerin kalp içerisindeki ilerleyişini takip etmeye yardımcı olur.
- Transözofageal ekokardiyografi (TEE): Mitral kapağın ayrıntılı görüntülenmesini sağlar ve klipsin doğru noktaya yerleştirilmesine rehberlik eder.
Bu iki yöntemin birlikte kullanılması sayesinde işlem yüksek doğrulukla gerçekleştirilebilir ve olası riskler en aza indirilmeye çalışılır.
MitraClip İşlemi Ne Kadar Sürer?
İşlem süresi; hastanın anatomik yapısına, mitral kapak yetmezliğinin derecesine ve kullanılacak klips sayısına göre değişiklik gösterebilir.
Genel olarak MitraClip işlemi 2 ila 4 saat arasında tamamlanmaktadır. Ancak bazı hastalarda işlem daha kısa veya daha uzun sürebilir.
İşlem tamamlandıktan sonra hasta takip amacıyla gözlem altına alınır ve ilk saatlerde kalp ritmi, tansiyon ve genel durumu yakından izlenir.
MitraClip Sonrası Hastanede Kaç Gün Kalınır?
MitraClip tedavisi sonrasında hastalar, işlemin ardından yakın takip amacıyla gözlem altına alınır. İlk saatlerde kalp ritmi, tansiyon, oksijen seviyesi ve kasık bölgesindeki giriş yeri düzenli olarak kontrol edilir.
Her hastanın klinik durumu farklı olmakla birlikte, MitraClip işlemi sonrasında hastanede kalış süresi genellikle 1 ila 3 gün arasında değişmektedir. İşlem sırasında herhangi bir komplikasyon gelişmeyen ve genel durumu stabil olan hastalar, gerekli kontroller tamamlandıktan sonra taburcu edilebilir.
İleri yaş, eşlik eden hastalıklar veya işlem sonrası ek takip gerektiren durumlarda ise hastanede kalış süresi uzayabilir. Taburculuk kararı, hastanın genel durumu değerlendirilerek hekim tarafından verilir.
MitraClip Sonrası İyileşme Süreci Nasıldır?
MitraClip tedavisinin önemli avantajlarından biri, açık kalp ameliyatına kıyasla iyileşme sürecinin genellikle daha kısa olmasıdır. Göğüs kemiği açılmadığı için büyük cerrahi kesilere bağlı iyileşme süreci yaşanmaz ve hastalar günlük yaşamlarına daha hızlı dönebilir.
İlk birkaç saat boyunca hastanın kasık bölgesindeki giriş yerinin iyileşmesi için yatak istirahati önerilir. Ardından sağlık ekibinin uygun görmesi halinde hasta ayağa kaldırılır ve kısa yürüyüşlere başlanabilir.
İşlem sonrasında birçok hastada;
- Nefes darlığında azalma,
- Günlük aktiviteleri daha rahat yapabilme,
- Efor kapasitesinde artış,
- Çabuk yorulma hissinde azalma gibi olumlu değişiklikler görülebilir. Ancak bu iyileşme kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı hastalar ilk haftalarda belirgin rahatlama hissederken, bazı hastalarda iyileşme süreci daha kademeli ilerleyebilir.
Tedavinin başarısının uzun vadede korunabilmesi için hekim kontrollerinin aksatılmaması ve önerilen tedavi planına uyulması büyük önem taşır.
MitraClip Sonrası Nelere Dikkat Edilmelidir?
İşlem sonrasında hastaların hem girişim bölgesinin sağlıklı şekilde iyileşmesi hem de kalp sağlığının korunması için bazı önerilere dikkat etmesi gerekir.
İlk günlerde ağır fiziksel aktivitelerden kaçınılmalı ve kasık bölgesini zorlayabilecek hareketler yapılmamalıdır. Hekimin önerdiği süre boyunca ağır yük kaldırılmaması tavsiye edilir.
Ayrıca;
- Verilen ilaçlar düzenli kullanılmalıdır.
- Kontrol randevuları aksatılmamalıdır.
- Kan sulandırıcı veya diğer kalp ilaçları hekim önerisi olmadan bırakılmamalıdır.
- Kasık bölgesinde şişlik, kanama veya ağrı gibi beklenmeyen durumlar gelişirse sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
- Göğüs ağrısı, şiddetli nefes darlığı veya bayılma gibi acil belirtiler görüldüğünde vakit kaybetmeden tıbbi yardım alınmalıdır.
İşlem sonrasında uygulanacak takip programı, hastanın klinik durumuna göre değişebilir. Bu nedenle tüm öneriler kişiye özel olarak değerlendirilmelidir.
MitraClip Sonrası Günlük Yaşama Ne Zaman Dönülebilir?
MitraClip tedavisinden sonra günlük yaşama dönüş süresi, hastanın genel sağlık durumu ve işlem sonrası iyileşme hızına bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
Komplikasyon gelişmeyen hastaların büyük bölümü, taburculuğun ardından kısa süre içerisinde hafif günlük aktivitelerini yapabilecek duruma gelir. Ancak ilk birkaç hafta boyunca yoğun egzersizlerden ve ağır fiziksel işlerden kaçınılması önerilir.
Araç kullanma, işe dönüş ve egzersize başlama zamanı ise hastanın mesleğine, fiziksel aktivite düzeyine ve hekim değerlendirmesine göre planlanmalıdır. Düzenli yürüyüş gibi hafif aktiviteler, uygun görüldüğünde iyileşme sürecine olumlu katkı sağlayabilir.
MitraClip Sonrası Düzenli Takip Neden Önemlidir?
MitraClip tedavisi başarılı bir şekilde tamamlanmış olsa bile düzenli kardiyoloji kontrolleri tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.
Kontroller sırasında ekokardiyografi ile klipsin durumu, mitral kapaktaki kaçak miktarı, kalbin pompalama gücü ve hastanın klinik durumu değerlendirilir. Gerektiğinde ilaç tedavisi yeniden düzenlenebilir ve yaşam tarzına yönelik öneriler güncellenebilir.
Düzenli takip sayesinde olası değişiklikler erken dönemde fark edilebilir ve gerekli müdahaleler zamanında planlanabilir.
MitraClip Tedavisinin Avantajları Nelerdir?
MitraClip tedavisi, uygun hasta grubunda açık kalp ameliyatına alternatif olarak değerlendirilebilen modern girişimsel tedavi yöntemlerinden biridir. Özellikle cerrahi riski yüksek hastalarda, mitral kapak yetmezliğinin neden olduğu şikâyetlerin azaltılmasına ve yaşam kalitesinin artırılmasına katkı sağlayabilir.
Tedavinin öne çıkan avantajları şunlardır:
Göğüs Kafesi Açılmadan Uygulanabilir
MitraClip işleminde göğüs kemiğinin kesilmesine gerek duyulmaz. İşlem kasık bölgesindeki toplardamardan girilerek kateter yardımıyla gerçekleştirilir. Bu sayede büyük cerrahi girişimlere bağlı iyileşme süreci yaşanmaz.
Kalp Durdurulmaz
Açık kalp ameliyatlarında kullanılan kalp-akciğer makinesine ihtiyaç duyulmadan işlem gerçekleştirilebilir. Bu durum, özellikle cerrahi riski yüksek hastalar için önemli bir avantaj sağlayabilir.
Daha Kısa İyileşme Süreci
Minimal invaziv bir yöntem olması nedeniyle hastalar genellikle daha kısa sürede ayağa kalkabilir ve günlük yaşamlarına daha erken dönebilir.
Yaşam Kalitesinde İyileşme Sağlayabilir
Başarılı bir işlem sonrasında birçok hastada;
- Nefes darlığında azalma,
- Günlük aktiviteleri daha rahat yapabilme,
- Egzersiz kapasitesinde artış,
- Çabuk yorulma hissinin azalması gibi olumlu değişiklikler görülebilir.
Hastanede Kalış Süresi Daha Kısa Olabilir
Her hastada farklılık göstermekle birlikte, MitraClip uygulanan hastalar çoğu zaman birkaç gün içerisinde taburcu olabilmektedir. Bu durum hem hastanın konforu hem de iyileşme süreci açısından avantaj sağlayabilir.
Ancak unutulmamalıdır ki bu avantajlar yalnızca uygun hasta seçimi yapıldığında geçerlidir. MitraClip, her mitral kapak yetmezliği hastası için uygun bir tedavi yöntemi değildir.
MitraClip Tedavisinin Riskleri Var mıdır?
Her girişimsel işlemde olduğu gibi MitraClip tedavisinin de bazı riskleri bulunmaktadır. Ancak işlem öncesinde yapılan ayrıntılı değerlendirme ve deneyimli merkezlerde gerçekleştirilen uygulamalar sayesinde bu risklerin en aza indirilmesi hedeflenir.
Olası riskler arasında şunlar yer alabilir:
- Kasık bölgesinde kanama veya hematom gelişmesi,
- Damar yaralanmaları,
- Kalp ritminde geçici değişiklikler,
- Enfeksiyon,
- Klipsin istenilen pozisyonda tutunamaması,
- Mitral kapaktaki kaçağın istenilen düzeyde azalmaması,
- Nadiren ek girişim veya cerrahi gereksinimi.
Bu komplikasyonların görülme sıklığı hastanın genel sağlık durumu, kapak anatomisi ve işlemi gerçekleştiren merkezin deneyimine göre değişebilir.
İşlem öncesinde hekiminiz olası riskler ve beklenen faydalar hakkında sizi ayrıntılı olarak bilgilendirecektir.
MitraClip Başarı Oranı Nedir?
MitraClip tedavisinin başarısı tek bir oranla ifade edilebilecek bir konu değildir. Çünkü tedavinin sonucu;
- Mitral kapak yetmezliğinin nedeni,
- Kapak anatomisi,
- Hastanın yaşı,
- Kalbin pompalama gücü,
- Eşlik eden hastalıklar,
- İşlemi gerçekleştiren ekibin deneyimi gibi birçok faktöre bağlı olarak değişebilir.
Uygun hasta seçimi yapıldığında MitraClip tedavisiyle mitral kapaktaki kaçak önemli ölçüde azaltılabilir ve hastaların büyük bir kısmında nefes darlığı, çabuk yorulma ve günlük yaşam aktivitelerini kısıtlayan şikâyetlerde belirgin iyileşme görülebilir.
Uluslararası çalışmalarda, uygun hastalarda MitraClip tedavisinin yaşam kalitesini artırabildiği ve kalp yetersizliğine bağlı hastaneye yatışların azalmasına katkı sağlayabildiği gösterilmiştir. Bununla birlikte, her hastanın tedaviye vereceği yanıt farklı olabileceğinden sonuçlar bireysel olarak değerlendirilmelidir.
Prof. Dr. Serkan Durdu ile Mitral Kapak Tedavilerini Değerlendirin
Mitral kapak yetmezliği, tedavi edilmediğinde kalbin çalışma kapasitesini olumsuz etkileyebilen ve zamanla yaşam kalitesini düşürebilen önemli bir kalp kapak hastalığıdır. Günümüzde gelişen girişimsel tedavi yöntemleri sayesinde, uygun hastalarda açık kalp ameliyatına alternatif olabilecek seçenekler de bulunmaktadır.
MitraClip tedavisi, özellikle cerrahi riski yüksek hastalarda göğüs kafesi açılmadan uygulanabilen modern bir yöntem olarak öne çıkmaktadır. Ancak bu tedavinin başarılı olabilmesi için en önemli unsur; doğru hasta seçimi, ayrıntılı değerlendirme ve işlemin bu alanda deneyimli bir Kalp Ekibi tarafından planlanmasıdır.
Mitral kapak yetmezliği tanısı aldıysanız veya nefes darlığı, çabuk yorulma ve efor kapasitesinde azalma gibi şikâyetler yaşıyorsanız, Prof. Dr. Serkan Durdu tarafından gerçekleştirilecek kapsamlı kardiyolojik değerlendirme ile size en uygun tedavi seçenekleri belirlenebilir. Erken tanı ve doğru tedavi planlaması, hem yaşam kalitesinin artırılmasına hem de uzun dönem kalp sağlığının korunmasına önemli katkı sağlayabilir.
Sık Sorulan Sorular
MitraClip tedavisi ağrılı bir işlem midir?
MitraClip tedavisi genellikle genel anestezi altında gerçekleştirildiği için işlem sırasında hasta herhangi bir ağrı hissetmez. İşlem sonrasında ise kasık bölgesindeki kateter giriş yerine bağlı hafif hassasiyet veya morluk görülebilir. Bu şikâyetler çoğunlukla kısa süre içerisinde kendiliğinden düzelir. Şiddetli ağrı beklenen bir durum değildir ve beklenmeyen bir yakınma gelişmesi halinde mutlaka hekime başvurulmalıdır.
MitraClip işlemi kaç saat sürer?
İşlem süresi hastanın kapak yapısına, mitral kapak yetmezliğinin derecesine ve kullanılacak klips sayısına göre değişebilir. Genel olarak MitraClip işlemi 2 ila 4 saat arasında tamamlanmaktadır. Bazı hastalarda işlem daha kısa veya daha uzun sürebilir.
MitraClip sonrası yoğun bakım gerekir mi?
Her merkezin uygulamaları farklılık gösterebilir. İşlem sonrasında bazı hastalar kısa süreli olarak yoğun bakım veya yakın takip ünitesinde izlenebilir. Genel durumu stabil olan hastalar ise daha sonra servise alınarak takip edilir. Takip süresi hastanın klinik durumuna göre planlanır.
MitraClip sonrasında hastanede kaç gün kalınır?
Komplikasyon gelişmeyen hastalarda hastanede kalış süresi genellikle 1 ila 3 gün arasındadır. Ancak ileri yaş, eşlik eden hastalıklar veya ek takip gerektiren durumlarda bu süre uzayabilir.
MitraClip sonrası günlük yaşama ne zaman dönülebilir?
Hastaların büyük bölümü taburculuk sonrasında kısa süre içerisinde hafif günlük aktivitelerine dönebilir. Ancak ağır kaldırma, yoğun egzersiz ve fiziksel güç gerektiren aktiviteler için hekimin önerdiği süre beklenmelidir. İşe dönüş süresi ise kişinin mesleğine ve genel sağlık durumuna göre değişebilir.
MitraClip kalıcı bir tedavi midir?
MitraClip kalıcı olarak mitral kapağa yerleştirilen bir cihazdır. Ancak tedavinin uzun dönem başarısı; hastalığın nedeni, kalbin genel durumu ve düzenli hekim kontrollerine uyum gibi birçok faktöre bağlıdır. Bu nedenle işlem sonrasında düzenli takip büyük önem taşır.
MitraClip sonrasında ilaç kullanmaya devam edilir mi?
Evet. MitraClip tedavisi sonrasında birçok hastanın mevcut kalp ilaçlarını kullanmaya devam etmesi gerekebilir. Ayrıca işlem sonrasında belirli bir süre kan sulandırıcı veya pıhtı oluşumunu önleyici ilaçlar önerilebilir. İlaç tedavisi tamamen hastaya özel planlanır ve hekim önerisi olmadan değiştirilmemelidir.
MitraClip herkese uygulanabilir mi?
Hayır. MitraClip her mitral kapak yetmezliği hastası için uygun değildir. Kapak anatomisi, hastanın genel sağlık durumu, cerrahi risk düzeyi ve diğer klinik özellikler birlikte değerlendirilerek tedavi kararı verilir. Uygunluk değerlendirmesi deneyimli bir Kalp Ekibi tarafından yapılmalıdır.
MitraClip ile açık kalp ameliyatı arasındaki fark nedir?
MitraClip tedavisi kasık damarından kateter yardımıyla uygulanırken, açık kalp ameliyatında göğüs kemiği açılarak cerrahi işlem gerçekleştirilir. MitraClip özellikle açık cerrahi açısından yüksek risk taşıyan hastalarda önemli bir tedavi seçeneği olabilir. Hangi yöntemin tercih edileceği hastanın klinik durumuna göre belirlenir.
MitraClip tedavisi güvenli midir?
Deneyimli merkezlerde ve uygun hasta grubunda uygulandığında MitraClip tedavisi güvenli kabul edilen girişimsel yöntemlerden biridir. Bununla birlikte her tıbbi işlemde olduğu gibi belirli riskler bulunmaktadır. İşlem öncesinde bu riskler ve beklenen faydalar hasta ile ayrıntılı olarak değerlendirilir.
MitraClip sonrasında tekrar mitral kapak yetmezliği gelişebilir mi?
Bazı hastalarda zaman içerisinde mitral kapakta yeniden kaçak oluşabilir veya mevcut kaçak artabilir. Bu durumun nedeni altta yatan hastalık, kapak yapısındaki değişiklikler veya hastalığın ilerlemesi olabilir. Bu nedenle düzenli ekokardiyografi kontrolleri büyük önem taşır.
MitraClip işlemi için yaş sınırı var mıdır?
MitraClip tedavisinde belirlenmiş kesin bir yaş sınırı bulunmamaktadır. Tedavi kararı verilirken hastanın takvim yaşı yerine genel sağlık durumu, cerrahi riski ve kapak yapısı değerlendirilir.
MitraClip sonrasında spor yapılabilir mi?
İyileşme süreci tamamlandıktan sonra birçok hasta hekiminin önerisi doğrultusunda düzenli yürüyüş ve hafif egzersizlere başlayabilir. Ancak yoğun fiziksel aktiviteler veya ağır sporlar için mutlaka kardiyoloji uzmanının önerisi alınmalıdır.
MitraClip işlemi sonrasında MR çekilebilir mi?
Kullanılan MitraClip sistemi MR uyumluluğu açısından belirli standartlara sahiptir. Ancak MR çekimi planlanmadan önce hastanın kullandığı cihazın özellikleri sağlık ekibi tarafından değerlendirilmelidir. Bu nedenle MR öncesinde MitraClip uygulandığı mutlaka sağlık personeline bildirilmelidir.
MitraClip tedavisi SGK tarafından karşılanıyor mu?
MitraClip tedavisinin geri ödeme koşulları; hastanın klinik durumu, tedavinin uygulanacağı sağlık kuruluşu ve güncel SGK düzenlemelerine göre değişebilir. Bu nedenle işlem planlanmadan önce ilgili sağlık kuruluşundan ve SGK mevzuatından güncel bilgi alınması önerilir.
MitraClip tedavisi sonrasında kontrol sıklığı nasıl olmalıdır?
Taburculuk sonrasında ilk kontrol zamanı hekim tarafından belirlenir. Daha sonraki süreçte ekokardiyografi ve kardiyoloji kontrolleri belirli aralıklarla devam eder. Kontrol planı hastanın klinik durumuna göre kişiselleştirilir.
MitraClip tedavisi ile mitral kapak tamamen iyileşir mi?
MitraClip tedavisinin amacı mitral kapağı tamamen yenilemek değil, kapaktaki kaçak miktarını azaltarak kalbin daha verimli çalışmasına katkı sağlamaktır. Tedavi sonucunda hastaların şikâyetlerinde belirgin düzelme görülebilir; ancak elde edilen sonuç hastalığın nedeni ve kapak yapısına göre değişebilir.
MitraClip tedavisi sonrasında ne zaman doktora başvurulmalıdır?
İşlem sonrasında göğüs ağrısı, şiddetli nefes darlığı, bayılma, yüksek ateş, kasık bölgesinde durmayan kanama veya hızla artan şişlik gibi beklenmeyen belirtiler gelişirse vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
